Çözelti Seyreltme (M₁·V₁ = M₂·V₂) – Konu Anlatımı

Çözelti Seyreltme Nedir?

Seyreltme, derişik (stok) bir çözeltinin üzerine çözücü (çoğunlukla su) ekleyerek çözeltinin derişimini düşürme işlemidir. Günlük hayatta “şurubu sulandırmak”, “konsantre meyve suyunu açmak” gibi örneklerde de aynı mantık vardır: miktar aynı kalır, dağıldığı hacim artar.

Kimyada bu işlem özellikle laboratuvarda çok kritiktir çünkü pek çok deneyde “1 M stok asit” gibi hazır güçlü çözeltiler bulunur; ama deneyin kendisi 0.1 M, 0.01 M gibi daha seyreltik çözeltiler ister. Stoktan ölçülü bir hacim alır, üzerine çözücü ekleyerek hedef derişime inersin.

İşin Kalbi: Çözünen Madde Miktarı Değişmez

Seyreltmede yaptığın şey şudur: Çözeltinin içindeki çözünen madde (ör. NaCl, HCl, glikoz…) azalmaz ve artmaz. Sadece çözeltinin toplam hacmi büyür. Bu yüzden seyreltme, aslında “maddenin korunumu” fikrinin çözeltilere uygulanmış hâlidir.

Bunu kimyanın en temel tanımıyla bağlayalım: molarite (M) şu demektir:

Buradan hemen şu çok önemli eşitlik çıkar:

Seyreltmede n sabit kaldığı için, seyreltme öncesi ve sonrası çözünen mol sayısı eşittir:

M₁·V₁ = M₂·V₂ Ne Anlama Geliyor?

Bu formülde:

• M₁: stok (başlangıç) derişim
• V₁: stoktan alacağın hacim
• M₂: hedef (son) derişim
• V₂: hazırlamak istediğin son hacim

Pratikte senin aradığın genellikle V₁ olur: “Stoktan kaç mL alacağım?”. Eşitlikten V₁ yalnız bırakılır:

Stoktan bu kadar aldıktan sonra, hedef hacme ulaşmak için üzerine ekleyeceğin çözücü miktarı da çok basittir:

Seyreltme Katsayısı (Kaç Kat Seyreltiyorsun?)

Seyreltmenin “kaç kat” olduğunu görmek için çoğu laboratuvarda şu ifade kullanılır:

Örneğin 1.0 M stoktan 0.1 M hazırlıyorsan: 1.0 / 0.1 = 10 → 10 kat seyreltme. Bu şu demektir: çözeltinin “aktif madde yoğunluğunu” 10 kat düşürmüş olursun.

Adım Adım Örnek (Ders Gibi)

Diyelim ki elinde 1.0 M stok çözelti var ve 0.1 M derişimde 250 mL çözelti hazırlamak istiyorsun.

1. M₁ = 1.0 M
2. M₂ = 0.1 M
3. V₂ = 250 mL
4. Stok hacmi: V₁ = (M₂·V₂)/M₁ = (0.1×250)/1.0 = 25 mL
5. Eklenecek su: V_su = 250 − 25 = 225 mL

Yani: stoktan 25 mL al, üzerine 225 mL su ekle → toplam 250 mL, 0.1 M.

“Neden C₂, C₁’den Büyük Olamaz?”

Çünkü seyreltme, derişimi düşürme işlemidir. Stoktan daha derişik bir çözelti elde etmek istiyorsan bu “seyreltme” değildir. Bu durumda:

• çözücüyü uçurman (buharlaştırma),
• daha çok çözünen eklemen,
• veya daha derişik stok kullanman

gerekir. Bu yüzden hesaplayıcıda “C₂ > C₁” hata döndürmesi doğru.

Laboratuvar Pratiği: Neyi Nasıl Yaparsın?

Teoride “V₁ kadar stok al, üstünü V₂’ye tamamla” diyoruz. Gerçekte laboratuvarda bu, doğru cam malzeme ile yapılır:

• Pipet: stoktan hassas hacim çekmek için
• Balonjoje: toplam hacmi tam hedef değere getirmek için
• Beher / Erlen: karıştırma ve ara transfer için

Kritik bir pratik bilgi: Özellikle asit seyreltirken laboratuvarda klasik kural vardır: “Asidi suya ekle”. (Güvenlik açısından—ısı açığa çıkabildiği için sıçrama riskini azaltır.)

Hata Yapmamak İçin 5 Altın Kural

• Birim tutarlılığı: V₁ ve V₂ aynı birimde olmalı (mL–mL veya L–L).
• Aynı derişim birimi: C₁ ve C₂ aynı tür olmalı (M ile M gibi; % ile % gibi).
• C₂ ≤ C₁: aksi “seyreltme” değil “deriştirme” olur.
• Rakam kontrolü: V₁ genellikle V₂’den küçük çıkar; büyük çıktıysa birim/virgül hatası vardır.
• Yaklaşım bilinci: Çok derişik çözeltilerde hacimler tam toplanmayabilir (ileri seviye).

Nerelerde Kullanılır?

• Genel kimya / AYT: seyreltme problemleri, mol–hacim–derişim ilişkisini öğretir.
• Analitik kimya: standart çözelti hazırlama ve kalibrasyonlar.
• Biyoloji / biyokimya: tampon, enzim, reaktif seyreltmeleri.
• Endüstri: temizlik kimyasalları, proses çözeltileri (yaklaşık planlama).

Özet: Seyreltme = “çözünen aynı, hacim artar” demektir. Bu yüzden en güvenilir yol: önce mol mantığını kur, sonra M₁·V₁ = M₂·V₂ ile hesapla.