Başabaş Analizi – Sabit Gider, Değişken Gider, Kâr Marjı – Konu Anlatımı
Bu sayfada Başabaş Analizi – Sabit Gider, Değişken Gider, Kâr Marjı hesabının mantığını, nasıl kullanıldığını ve dikkat edilmesi gerekenleri bulursun.
Başabaş Analizi Nedir? (Break-even)
Başabaş analizi, bir işletmenin “ne kadar satarsam ne zarar ne kâr ederim?” sorusuna verdiği en net cevaptır. Başabaş noktası, toplam gelir ile toplam maliyetin eşit olduğu seviyedir: bu noktada kâr = 0 olur. Satış bunun üstüne çıkarsa kâr başlar; altına düşerse zarar oluşur.
Temel Kavramlar: Sabit Gider, Değişken Gider, Katkı Payı
1) Sabit Gider (Fixed Cost)
Sabit gider, satış miktarı değişse de kısa vadede çok değişmeyen giderlerdir. Örnek: kira, maaş (bazı işlerde), abonelikler, muhasebe/ERP lisansları, depo kirası, sigorta vb. Bu giderler “satmasan da” genellikle devam eder.
2) Değişken Gider (Variable Cost)
Değişken gider, sattıkça artan giderlerdir. Birim bazında düşünülür: ürün başına hammadde, ambalaj, komisyon, kargo, üretim işçiliği (bazı durumlarda), pazar yeri kesintileri vb.
3) Katkı Payı (Contribution Margin)
Başabaşın “kalbi” katkı payıdır. Mantığı şu: Her satıştan sonra ürünün değişken maliyetini ödersin, geriye kalan para sabit giderleri “kapatmaya” katkı sağlar.
Formül:
Katkı Payı (TL/birim) = Birim Satış Fiyatı − Birim Değişken Gider
Eğer katkı payı 0 veya negatif ise, her satış işletmeye “zarar yazdırır”. Bu durumda başabaş noktası teorik olarak oluşmaz; fiyatı artırmak, değişken gideri düşürmek veya ürün karmasını değiştirmek gerekir.
Başabaş Noktası Formülleri
A) Başabaş Satış Adedi (kaç birim satmalıyım?)
Başabaş Adet = Sabit Gider / Katkı Payı
Yorum: Sabit gideri, her satışın sabit gideri karşılama katkısına bölersin. Örneğin sabit gider 120.000 TL, katkı payı 200 TL ise: 120.000 / 200 = 600 birim satman gerekir.
B) Başabaş Ciro (kaç TL satış yapmalıyım?)
Başabaş Ciro = Başabaş Adet × Birim Satış Fiyatı
Bu, “kaç TL’lik satış hacminde sıfır kârdayım?” sorusunu cevaplar.
Hedef Satışta Kâr/Zarar Hesabı
Başabaş sadece “sıfır noktasıdır”. Asıl pratik değer, bir hedef satış koyunca kâr mı zarar mı görmektir.
Hedef satış adedi Q ise:
- Hedef Ciro = Birim Satış Fiyatı × Q
- Toplam Değişken Gider = Birim Değişken Gider × Q
- Brüt Kâr (buradaki anlamıyla) = Hedef Ciro − Toplam Değişken Gider − Sabit Gider
Brüt Kâr = (Fiyat × Q) − (Değişken × Q) − Sabit
Bu çıktı pozitifse kâr, negatifse zarar demektir. Bazı kullanıcılar “brüt kâr” terimini farklı kullanır (finansal tabloda brüt kâr = satış − satılan malın maliyeti). Bu hesapta amaç “kâr/zarar mantığını” net göstermektir: değişken + sabit maliyetleri düştükten sonra kalan.
Güvenlik Marjı (Margin of Safety) Nedir?
Güvenlik marjı, hedef satışının “ne kadar güvenli” olduğunu gösterir. Yani: satışların ne kadar düşerse başabaşa geri gelirsin?
Formüller:
- Güvenlik Marjı (Adet) = Hedef Satış Adedi − Başabaş Adet
- Güvenlik Marjı (%) = (Güvenlik Marjı / Hedef Satış) × 100
Örnek: hedef 400 adet, başabaş 300 adet ise güvenlik marjın 100 adettir. Bu, satışların 100 adet düşmesine “tampon” olduğunu anlatır.
Bu Analiz Nerelerde Kullanılır?
- Fiyatlandırma: “Fiyatı 50 TL düşürürsem başabaş kaç artar?”
- Kampanya/indirim: “İndirimli fiyatla kaç satış eklemem lazım?”
- Maliyet kontrolü: “Değişken gideri 10 TL düşürürsem kâr nasıl değişir?”
- Yeni iş/ürün kararı: “Bu ürüne girersem minimum satış kaç olmalı?”
- Satış hedefi koyma: “Hedef gerçekçi mi, risk payım var mı?”
Gerçek Hayatta Dikkat Edilmesi Gerekenler
- Çok ürünlü işletmeler: Her ürünün katkı payı farklıdır. Bu durumda “ürün karması” (mix) veya “ağırlıklı ortalama katkı payı” ile analiz yapılır.
- Vergi ve finansman: Net kâr için vergi, kredi faizi, kur farkı gibi kalemler devreye girer. Bu araç basit senaryoda öğretici ve pratik bir başlangıç sağlar.
- Kapasite ve stok: Üretim kapasitesi, tedarik, stok maliyeti ve iadeler başabaşı fiilen değiştirir.
- Fiyat değişkenliği: Pazar yerlerinde komisyon, kargo ve kampanyalar “değişken gideri” oynatır. Bu yüzden güncel değerlerle tekrar hesaplamak önemlidir.
Özet: Başabaş = Sabit Gider / Katkı Payı. Katkı Payı = Fiyat − Değişken. Hedef satışta kâr = (Fiyat×Q) − (Değişken×Q) − Sabit. Güvenlik marjı, hedef satışın başabaşa ne kadar “uzakta” olduğunu gösterir.